Оқу әдістемелік материалдар

Бүгінгі ХХІ ғасыр жастарының қызығушылығы бұрынғыдан өзгеше. Әлеуметтік желі, сән, жаңа технологиялар – күнделікті өміріміздің бір бөлігіне айналды. Бірақ соңғы жылдары жастар арасында ерекше қуантатын тағы бір үрдіс байқалады. Ол – өз тарихына, ұлттық құндылықтарына деген қызығушылықтың артуы. Қазір тарих жастар үшін жай ғана оқулықтағы даталар емес, өзіңді тануға, өткеніңді білуге және болашағыңды дұрыс құруға көмектесетін маңызды құндылық. Әсіресе, Қазақ хандығының құрылу тарихы мен Алаш қозғалысының идеялары жастардың назарын көбірек аударып келеді. Бұл тақырыптар әлеуметтік желілерде де, түрлі жобалар мен іс-шараларда да жиі қозғалады.

Заманауи әлемде технология секунд сайын дамып жатыр. Бүгінгі мектеп оқушылары тек кітаптағы дайын ережелерді жаттап қана қоймай, сол алған білімдерін өмірде қалай қолдануға болатынын түсінуі тиіс. Осы сұранысқа жауап ретінде білім беру кеңістігіне STEM (ғылым, технология, инженерия және математика) үрдісі келді. Болашақ журналист ретінде мені замандастарымның ертеңгі еңбек нарығында қаншалықты бәсекеге қабілетті болатыны қатты қызықтырады. STEM білім беру жүйесі — бұл жай ғана робототехника үйірмесі емес, бұл — баланы таптаурын (шаблонды) ойлаудан арылтып, өнертапқыштыққа жетелейтін мүлдем жаңа көзқарас. Олай болса, бұл бағыттың мектеп оқушысы үшін қандай мүмкіндіктер ашатынын талдап көрейік.

ХХІ ғасырды смартфонсыз, интернетсіз және әлеуметтік желілерсіз елестету мүмкін емес. Олар бізге білім алуға, ақпарат алмасуға және әлемнің түкпір-түкпіріндегі адамдармен байланыста болуға көмектеседі. Алайда, осы пайданың артында үлкен бір қауіп тұр. Ол — гаджеттерге тәуелділік (номофобия). Бүгінде мектеп оқушылары мен жастардың бос уақыты, тіпті сабақ үстіндегі зейіні де экранға телмірумен өтуде. Дәл осы сәтте бізге «цифрлық детокс», яғни виртуалды әлемнен уақытша бас тартып, шынайы өмірге оралу өте қажет. Болашақ журналист ретінде замандастарымның уақытын ұрлап, жүйкесін жұқартқан бұл мәселенің шешілу жолдарын ұсынамын.

Ұлттық бірыңғай тестілеу (ҰБТ) — әрбір мектеп бітіруші түлектің өміріндегі үлкен белес қана емес, сонымен бірге орасан зор психологиялық сынақ. Сынақ жақындаған сайын оқушының бойында үрей, мазасыздық және «жоғары балл жинай алмай қалсам не болады?» деген қорқыныш үдей түседі. Мұндай сәтте тек кітап оқып, есеп шығару жеткіліксіз. Ең бастысы — ішкі тепе-теңдік пен психологиялық тұрақтылықты сақтау. Болашақ журналист ретінде мен де замандастарымның осы бір маңызды кезеңдегі күйзелісін жиі байқаймын. Олай болса, ҰБТ-ның стрессіне төтеп беріп, емтиханды сәтті тапсырудың бірнеше психологиялық құпиясымен бөлісейін.

Бірнеше жыл бұрын «қазіргі жастар кітап оқымайды, тек телефонға телміріп отырады» деген пікірді жиі еститінбіз. Алайда, бүгінгі таңда бұл таптаурын түсінік келмеске кетті. ХХІ ғасырдың жас буыны кітап оқуды тек міндетті үй тапсырмасы емес, өзін-өзі дамытудың, эстетикалық ләззат алудың және заманауи зияткер тұлғаға айналудың басты құралы ретінде көреді. Бүгінде кітап оқу — трендке, нақтырақ айтсақ, үлкен сәнге айналды. Болашақ журналист ретінде мен де әлеуметтік желілердегі #BookTok, #Bookstagram парақшаларының үлкен танымалдылыққа ие болып жатқанын, жастардың кітап дүкендерін толтырып, түрлі марафондар ұйымдастыратынын мақтанышпен бақылап жүрмін. Олай болса, қазіргі жастардың қандай әдебиетті сүйіп оқитынын және бұл үрдістің сыры неде екенін талдап көрейік.

Бүгінгі таңда біз шекаралар жойылып, әлемдік мәдениеттер тоғысқан жаһандану дәуірінде өмір сүріп жатырмыз. Технологияның дамығаны, әлемдік білімге қолжетімділіктің артқаны — үлкен жетістік. Дегенмен, осындай аласапыран уақытта жас буын үшін өз ұлтының тарихын, мәдени коды мен терең тамырын жоғалтып алмау — ең үлкен сын әрі міндет. Болашақ журналист ретінде мені Орталық Азияның, оның ішінде Қазақ хандығының құрылуы, Алтын Орда мен ғұндар дәуірі, сондай-ақ ХХ ғасыр басындағы «Алаш» ұлттық идеясы сияқты күрделі де маңызды тарихи кезеңдер қатты толғандырады. Тарих — бұл жай ғана өткен күндердің хронологиясы мен жалаң даталар жиынтығы емес. Тарих — бұл ұлттың қателіктері мен жеңістерінен сабақ алатын тірі мектеп. Олай болса, тарихи сананы жаңғыртудың және ұлттық бірегейлікті сақтаудың негізгі бағыттарын қарастырайық.

Қазіргі мектеп оқушысының күнделікті өмірі жоғары сыныпқа барған сайын күрделене түседі. Мектептегі 6-7 сабақ, оған қоса БЖБ мен ТЖБ-ға дайындық, үй тапсырмасы, қосымша курстар мен үйірмелер, спорт, оның үстіне достармен кездесу мен әлеуметтік желілерге де уақыт табу керек. Осының бәріне үлгере алмай, күйзеліске түсетін замандастарымыз өте көп. Көбіне күніміз қалай өтіп кеткенін байқамай, маңызды шаруаларды ертеңге қалдырып жатамыз. Болашақ журналист ретінде мен де үлкен ақпарат пен тапсырмалар ағынында жұмыс істеуге дағдыланып жүрмін. Мен түсінген басты құпия — уақыттың аздығында емес, оны дұрыс басқара алмауымызда. Уақытты тиімді басқарудың (тайм-менеджмент) ең пайдалы лайфхактарымен бөлісемін.

Қазіргі таңда біз жоғары технологиялар мен нарықтық экономика заманында өмір сүріп жатырмыз. Күнделікті өмірде мектеп оқушылары да ақшамен тікелей байланысқа түседі: жол ақысы, мектеп асханасы, қажетті оқу құралдары немесе достарымен бірге уақыт өткізу. Алайда, «ақшаны қалай жұмсау керек, оны қалай үнемдеп, арттыруға болады?» деген сұрақтарға мектеп бағдарламасында әрдайым нақты жауап беріле бермейді. Болашақ журналист ретінде мен замандастарымның экономикалық ойлау қабілеті мен ерте жастан өз бюджетін жоспарлай алу мәдениетіне ерекше мән беремін. Қаржылық сауаттылық — бұл жай ғана ақшаны үнемдеу емес, бұл — өз болашағыңды нық әрі тәуелсіз етудің басты кепілі. Олай болса, мектеп қабырғасынан бастап қаржылық тәртіпті қалыптастырудың негізгі құпияларын ашайық.

Бұл мақала ақпараттық мақала болып табылады. Бұл мақалада ЖИ туралы кеңінен түсіндірілген.

Бүгінгі таңда өркениетті қоғамның басты құндылығы — адам және оның құқығы. Білім беру саласындағы осындай ізгілікті қадамдардың бірі — инклюзивті білім беру жүйесі. Инклюзия (қосу, кіріктіру) — ерекше білім беруді қажет ететін балаларды (денсаулық мүмкіндігі шектеулі, даму ерекшеліктері бар балаларды) оқшауламай, жалпы білім беретін мектептерде құрдастарымен бірге оқыту. Болашақ журналист ретінде мені қоғамның әлеуметтік келбеті қатты толғандырады. Мектеп — үлкен қоғамның кішірейтілген моделі. Егер біз мектеп қабырғасында ерекше балаларға жылы орта қалыптастыра алсақ, болашақта мейірімді, тең құқылы әрі келісімді қоғам құра аламыз.

Мектеп — білім ордасы ғана емес, баланың алғашқы әлеуметтік ортасы. Бұл ортада әрбір бала өзін қауіпсіз, еркін әрі жайлы сезінуі тиіс. Алайда, соңғы уақытта әлемдік деңгейде де, отандық мектептерде де жиі сөз болып жүрген үлкен бір мәселе бар, ол — буллинг (қорқыту, шеттету, мазақтау). Болашақ журналист ретінде мені қоғамдағы әділеттілік пен адам құқығы, әсіресе балалардың психологиялық тыныштығы қатты толғандырады. Мектептегі қысым баланың болашақ өмірге деген сеніміне, оқу үлгеріміне және өзін бағалауына үлкен нұқсан келтіреді. Олай болса, буллингтің алдын алу және мектепте шынайы достық атмосферасын қалыптастыру жолдарын талқылайық.

Бүгінгі таңда біз ақпараттық технологиялар мен жасанды интеллекттің (AI) қарыштап дамыған заманында өмір сүріп жатырмыз. Әлеуметтік желілер мен интернет ресурстары күн сайын миллиондаған ақпарат ағынын алдымызға тартады. Мұндай үлкен тасқынның ішінен қажеттісін таңдап, дұрысы мен бұрысын ажырата білу — әрбір заманауи адамның, әсіресе өскелең ұрпақтың басты міндеті. Осы орайда, бүгінгі мектеп оқушылары мен жастар үшін «медиасауаттылық» ұғымы бірінші орынға шығады.

Мектеп — бұл тек қана парта, кітап және емтихан тапсыратын орын емес. Мектеп — баланың қоғамдық ортаға бейімделетін, өз құқығын қорғап, азаматтық позициясын қалыптастыратын алғашқы әлеуметтік алаңы. Соңғы жылдары еліміздің білім беру мекемелерінде оқушылардың өзін-өзі басқару жүйесі жаңа сипатқа ие болып, «Мектеп парламенті» форматына көшті. бұл — жай ғана мектеп ішіндегі қызықты ойын емес, бұл — болашақ демократиялық қоғамның іргетасын қалайтын маңызды институт. Болашақ журналист ретінде мені жастардың қоғамдық белсенділігі мен құқықтық мәдениеті қатты қызықтырады. Мектеп парламентінің бала бойында жауапкершілікті оятудағы рөлі мен оның нақты құрылымы туралы сөз қозғайық.

Отандық білім беру жүйесіне критериалды бағалау форматының енгеніне бірнеше жылдың жүзі болды. Күнделікті бес баллдық жүйеден бас тартып, тоқсанды Бөлім бойынша жиынтық бағалау (БЖБ) және Тоқсан бойынша жиынтық бағалау (ТЖБ) арқылы қорытындылау әлі күнге дейін қоғамда үлкен талқылау тудырып келеді. Болашақ журналист ретінде мен де сыныптастарым мен ұстаздарымнан: «Бұл жүйе шынымен тиімді ме? Сумативті жұмыстар бала білімінің шынайы деңгейін көрсете ала ма?» деген сұрақтарды жиі естимін. Олай болса, бұл жүйенің артықшылықтары мен кемшіліктерін сараптап көрейік.

Мектеп өміріндегі ең күрделі әрі жауапты процестердің бірі — сабақ кестесін құру. Сырт көзге бұл жай ғана пәндерді күндерге бөліп жаза салу сияқты көрінгенімен, оның артында үлкен педагогикалық, психологиялық және гигиеналық ғылым жатыр. Қазіргі білім беру бағдарламасы екі негізгі бөліктен: инварианттық (міндетті) және вариативтік (таңдау бойынша) компоненттерден тұрады. Болашақ журналист ретінде мектеп өмірін сырттай бақылай келе, оқушылардың шамадан тыс шаршауы немесе, керісінше, сабақты жеңіл меңгеруі дәл осы екі компоненттің кестеде қалай орналасқанына тікелей байланысты екенін түсіндім. Сабақ кестесін тиімді құрудың негізгі қағидаларын талқылайық.

Қазіргі ақпарат тасқыны заманында журналистің рөлі мүлдем жаңа сипатқа ие болды. Ол – жай ғана жаңалық таратушы емес, қоғамның тынысы, халық пен билік арасындағы алтын көпір және ақиқаттың шырақшысы. Сондықтан да қалам ұстап, сөз өнерінің соқпағына түсу – үлкен мәртебе ғана емес, иыққа жүктелетін орасан зор жауапкершілік.

.

Мектеп бітіруші түлектер үшін ең үлкен психологиялық қысым мен жауапты кезең — мамандық таңдау сәті. «Кім боламын?», «Қай ЖОО-ға түсемін?», «Мен таңдаған кәсіп ертең сұранысқа ие бола ма?» деген сұрақтар әрбір жоғары сынып оқушысы мен олардың ата-аналарын мазалайтыны анық. Қазіргі таңда әлемде мыңдаған мамандық бар, оның үстіне жыл сайын жаңа кәсіп түрлері пайда болып, кейбірі тарих сахнасынан жоғалып жатыр. Болашақ журналист ретінде мен де өз замандастарымның осы маңызды өткелдегі толғаныстарын жақсы түсінемін. Мамандық таңдау — бұл жай ғана грант ұтып алу емес, бұл — алдағы өміріңіздің бақытты әрі табысты болуының іргетасы. Өз кәсібін дұрыс таңдаудың алтын ережелерін ортаға салайық.

Заманауи мектеп оқушысы күнделікті уақытының кем дегенде бірнеше сағатын интернетте өткізеді. Әлеуметтік желілер, мессенджерлер, онлайн ойындар мен білім беру платформалары біздің екінші үйімізге айналды. Бірақ виртуалды әлем тек қызық пен ақпараттан ғана тұрмайды, оның өзіндік қауіп-қатерлері де бар. Болашақ журналист ретінде мен замандастарымның желідегі қауіпсіздігі мен ондағы мінез-құлық мәдениетіне жиі назар аударамын. Интернетте байқаусызда қалдырған ақпарат немесе біреудің тарапынан жасалған агрессия баланың психологиясына үлкен соққы болуы мүмкін.

Қазіргі ХХІ ғасыр — ақпарат пен идеялардың бәсекеге түскен заманы. Бүгінде тек білімді болу жеткіліксіз, сол білімді дер кезінде жүйелеп, көпшілік алдында дәлелді әрі сенімді түрде жеткізе білу маңызды. Осы орайда, жастардың бойында көшбасшылық (лидерлік) қасиеттерді қалыптастыратын ең басты құрал — дебат және шешендік өнер. Көптеген адамдар дебатты жай ғана «бос айтыс» немесе «сөз жарыстыру» деп түсінеді. Алайда, бұл — терең логиканы, сыни ойлауды және психологиялық төзімділікті талап ететін үлкен зияткерлік мектеп.